يکى از بهترين حالات انسان در برابر خداوند، آن حالتى است که خداوند را از جان و دلش مى‌خواند و نام او را بر لبانش جارى مى‌سازد و تمام دل را متوجه او مى‌کند و غير او را به دل راه نمى‌دهد و حاجتى که دارد تنها با او در ميان مى‌گذارد ودر خانه اغيار نمى‌رود، چرا که از عمق دل به اين اعتقاد دارد که هيچ کارى در عالم هستى رخ نمى‌دهد مگر به قدرت و خواست خداوند که لاحول و لا قوه الا بالله. حال که بنده تنها خدا را مى‌بيند و تنها اراده او را در حال جريان در عالم هستى مى‌داند واغيار را هيچ مى‌انگارد با تمام وجود دست نياز به سوى او بلند مى‌کند و روى به سوى او مى‌گرداند و نياز خود را با تمام وجود از او مى‌خواهد و هرگز نااميدى به دل راه نمى‌دهد چون يقين دارد پروردگار عالم خواسته او را مى‌داند و صداى او را مى‌شنود و آن‌را به بهترين نحو اجابت مى‌کند اين حالت مذکور همان دعاست که در فرهنگ دينى ما بسيار بر آن تاکيد شده و آنرا عبادت شمرده‌اند.

دعا در آيات و روايات

پيامبر عظيم الشان اسلام(صلى‌الله عليه و آله) فرمودند: “دعا، مغز عبادت است.”(1) قرآن نيز به طور نص و صريح اشاره مى‌کند دعا عبادت مى‌باشد در آيه 60 سوره غافر . به طور خلاصه مى‌توان گفت دعا بر چهار رکن استوار است اول احساس نياز بنده به لطف وعنايت خداوند . دوم:‌شنوا بودن و دانا بودن خداوند اينکه خداوند علام الغيوب است و از ضمير دل ما خبر دارد وهيچ خير ورحمتى را از بنده‌اش دريغ نمى‌دارد مگر اينکه بنده به واسطه رفتار وکردار و اعتقادش خود را از رحمت و عنايت ويژه پروردگار محروم نمايد . سوم:‌اميدوارى و خوشبينى بنده به آينده که اميد است خداوند آنچه به خير و صلاح اوست را پيش بياورد و شر و بلا را از بنده‌اش دفع کند، چهارم:‌اعتقاد به اينکه تنها خداوند قادر است حاجت او را برآورد و از غير خدا کارى ساخته نيست که اين خود از اعتقاد به توحيد افعالى سرچشمه مى‌گيرد.

دعا از ضمير دل و فطرت انسان سرچشمه مى‌گيرد و تنها مختص به مسلمانان نيست، چرا که همانطور که قرآن بارها مثال مى‌زند، اگر انسان در کشتى ودر وسط دريا باشد، ناگاه بادهاى طوفانى بوزد و امواج دريا به خروش آيند و انسان يقين کند که تا چند لحظه ديگر کشتى متلاشى شده و غرق خواهد شد و از دست ملوان کشتى و غيره هيچ کارى ساخته نيست، آنگاه انسان آيا ساکت مى‌نشيند؟ در آن هنگام انسان روى به چه کسى مى‌آورد؟ يقينا از عمق دل نداى فطرت را سر مى‌دهد و تنها خدا را مى‌خواند، گويى که از هيچ کس کارى ساخته نيست و ندايى از درون مى‌شنود که فقط خداست که مى‌تواند او را نجات دهد حتى اگر خداوند را هم باور نداشته باشد باز نيز فطرت او به خروش مى‌آيد و قدرتى فراتر از همه قدرتها از جان و دل احساس مى‌کند که همين حس خداجويى است پس تنها از او نجات خود را مى‌طلبد که اين حالت اضطرار است و بنده خدايش را با اخلاص مى‌خواند و در اين حالات اميد اجابت بسيار است همانطور که فرمود: “امن يجيب المضطر اذا دعاه و يکشف السوء”(2)

پس مى‌توان گفت، دعا رابطه‌اى ا‌ست خوش بينانه و سرشار از اميد که از عمق جان و فطرت سرچشمه مى‌گيرد و بر زبان‌ بنده جارى مى‌شود و خالصانه روى به سوى خداوند سميع و عليم و قادر بر همه عالم دارد که اين خود عبادت محسوب مى‌شود که در آن عنصر اميدواري، اخلاص و ايمان به خداوند و قدرت بى‌کران او موج مى‌زند.

مفهوم واقعى دعا

در مورد مفهوم واقعى دعا در تفسير نمونه چنين آمده است:‌”مفهوم دعا، درخواست فراهم شدن اسباب وعواملى است که از دائره قدرت انسان بيرون باشد، آن هم از کسى که قدرتش بى‌پايان و هر امرى براى او آسان است ولى اين درخواست نبايد تنها از زبان صادر شود بلکه از تمام وجود او برخيزد و زبان در اين قسمت، نماينده و ترجمان تمام ذرات وجود انسان و اعضا و جوارح باشد”(3) اما براى ضرورت و نياز انسان به دعا به چند جمله بسنده مى‌کنيم:

خداوند در آيه 15 سوره فاطر مى‌فرمايند”اى مردم، شما (همگي) نيازمند به خداييد، تنها خداوند است که بى‌نياز و شايسته هرگونه حمد وستايش است” از امام صادق روايت شده”دعا قضا را برمى‌گرداند هرچند آن قضا محکم شده باشد پس بسيار دعا کن چرا که دعا،‌کليد هر رحمت و برآورده شدن هر حاجتى است و آنچه نزد خداست جز با دعا نمى‌توان به آن رسيد و همانا درى نيست که بسيار بر آن کوبيده شود مگر اينکه نزديک است که در بروى زننده در باز شود”(4)

گفت پيغمبر که چون کوبى درى عاقبت زان در برون آيد سري” شهيد مطهرى (ره) در کتاب انسان و سرنوشت مى‌نويسد: “.. دعا يکى از علل اين جهان است که در سرنوشت انسان موثر است، جلوى جريان‌هايى را مى‌گيرد و يا جريان‌هايى را به وجود مى‌آورد، به عبارت ديگر، دعا يکى از مظاهر قضا و قدر است که در سرنوشت حادثه‌اى مى‌تواند موثر باشد يا جلوى قضا و قدر را بگيرد” و نيز مى‌نويسد “از نظر جهانبينى الهى (بر خلاف جهان‌بينى مادي) علل وعوامل ديگرى که عوامل روحى و معنوى ناميده مى‌شوند، نيز همدوش عوامل مادى در کار اجل و روزى وسلامت وسعادت وامثال اين امور موثرند”(5) حضرت علي(عليه السلام) در مورد نياز انسان به دعا فرموده‌اند “آنکس که به شدت گرفتار دردى است، نيازش به دعا، بيشتر از تندرستى که از بلا در امان است، نمى‌باشد”(6) و نيز فرمودند: “ايمان خود را با صدقه دادن و اموالتان را با زکات دادن نگاه داريد وامواج بلا را با دعا از خود برانيد”(7) و در جاى ديگر فرمودند:‌”(خداوند) در دعا را بر روى بنده‌اى باز نمى‌کند که در اجابت کردن را نگشايد”(8) با توجه به احاديث و آيات مى‌توان نتيجه گرفت که اولا دعا عبادت محسوب مى‌شود که اعراض کردن از آن عواقب شومى خواهد داشت ثانيا، اينکه انسان در ظاهر، دعا را آغاز مى‌کند، اما در حقيقت امر اين خداوند است که ابتدا به انسان توفيق دعا مى‌دهد بعد انسان به واسطه اين توفيق الهى حال معنوى خوشى براى اتصال با خداوند به دست مى‌آورد. همانطور که اميرالمومنين على (عليه السلام) فرمودند: “من اعطى الدعا لم يحرم الاجابه” “کسى که دعا به او عطا شود از اجابت مرحوم نگردد”(9) که ايشان صيغه مجهول آورده‌اند و بحث از عطا است که اين خود از جانب خداوند است.

استجابت دعا

خداوند در آيه 186 بقره که در آن لطف وعنايت خداوند موج مى‌زند مى‌فرمايد”و هنگامى که بندگان من، از تو درباره من سئوال کنند (بگو) من نزديکم دعاى دعا کننده را، به هنگاميکه مرا مى‌خواند. پاسخ مى‌گويم پس بايد دعوت مرا بپذيرند و به من ايمان بياورند تا راه يابند (و به مقصد برسند.)

حجت‌الاسلام قرائتى در تفسير نور خود، نکات زيبايى از قرآن در مورد چگونگى دعا در ذيل آيه مذکور آورده‌اند 1- دعا و درخواست بايد خالصانه باشد 2- با ترس و اميد همراه باشد 3- با عشق ورغبت و ترس توام باشد 4- با تضرع ودر پنهانى صورت بگيرد. 5- بانداء و خواندنى مخفى همراه باشد ايشان اضافه مى‌کنند “دعا کننده آنچنان مورد محبت پروردگار قرار گرفته که خداوند از سر لطف هفته مرتبه تعبير “خودم” را به کار برده “اگر بندگان خودم درباره خودم پرسيدند به آنان بگو من خودم به آنان نزديک هستم و خودم دعاهاى آنان را مستجاب مى‌کنم هرگاه خودم را بخوانند، پس سراغ خودم بيايند وبه خودم ايمان بياورند.”(10)

مرحوم علامه طباطبايى (ره) نيز در ذيل اين آيه به نکاتى اشاره کرده‌اند “... اينکه به جاى اينکه مثلا گفته شود “اذا سالک الناس” يعنى هرگاه مردم از تو بپرسند لفظ “عبادي” انتخاب شده يعنى هرگاه بندگانم مرا از تو جويا شوند و اين بر رافت و مزيد عنايت دلالت دارد ديگر اينکه ... واسطه حذف شده و گفته “فانى قريب” نفرموده “فقل انى قريب” ديگر اينکه جمله با ان تاکيد شده است و اينکه موضوع قرب خدا با وصف “قريب” بيان شده که دلالت بر دوام و ثبوت دارد نه با افعل و نيز اجابت با صيغه مضارع (اجيب) ذکر شده که دلالت بر تجدد واستمرار دارد”(11) خداوند در آيه 60 سوره غافر وعده استجابت دعا داده است، حال از خداوند چه بخواهيم و اينکه چرا گاهى اوقات دعا مى‌کنيم اجابت به تاخير مى‌افتد و يا اينکه دعا به اجابت نمى‌رسد؟ دو سئوال مى‌باشد که جواب آن دو درنامهاميرالمومنين علي(عليه السلام) به فرزندش امام حسن مجتبى (عليه السلام) آمده است: حضرف فرمودند: “هرگاه او را بخوانى ندايت را مى‌شنود و چون با او راز دل گويى راز تو را مى‌داند. پس حاجت خود را با او بگوى و آنچه در دل دارى نزد او بازگوي، غم و اندوه خود را در پيشگاه او مطرح کن، تا غم‌هاى تو را برطرف کند و در مشکلات تو را يارى رساند و از گنجينه‌هاى رحمت او چيزهايى را درخواست کن که جز او کسى نمى‌تواند عطا کند، مانند عمر بيشتر، تندرستى بدن و گشايش در روزي، پس خداوند کليدهاى گنجينه‌هاى خود را به دست تو قرار داد که تو را اجازه دعا کردن داد، پس هرگاه اراده کردى مى‌توانى با دعا، درهاى نعمت خدا را بگشايي، تا باران رحمت الهى بر تو ببارد هرگز از تاخيراجابت دعا نااميد مباش، زيرا بخشش الهى به اندازه نيت است، گاه در اجابت دعا تاخير مى‌شود تا پاداش درخواست کننده بيشتر و جزاى آرزومند کاملتر شود، گاهى درخواست مى‌کني، اما پاسخ داده نمى‌شود زيرا بهتر از آنچه خواستى به زودى يا در وقت معين به تو خواهد رسيد يا به جهت اعطا بهتر از آنچه خواستى دعا به اجابت نمى‌رسد، زيرا چه بسا خواسته‌اى دارى که اگر داده شود مايه هلاکت دين تو خواهد بود، پس خواسته‌هاى تو به گونه‌اى باشد که جمال و زيبايى تو را تامين و رنج و سختى را از تو دور کند پس نه مال دنيا براى تو پايدار و نه تو براى مال دنيا باقى خواهى ماند.”(12)

اسباب اجابت دعا

در پايان به ذکر چند نکته درباره اسباب اجابت دعا واحايث مربوط مى‌پردازيم. اول “زمان دعا” در شب جمعه و سحرجمعه و روز آن اميد اجابت بيشتر است: از امام باقر(عليه السلام) روايت شده: به درستيکه خداوند متعال هر شب جمعه از بالاى عرش از اول شب تا آخر آن ندا مى‌دهد آيا مومنى نيست که مرا بخواند (دعا کند) براى دينش يا دنيايش [براى آخرتش و دنيايش] قبل از طلوع فجر تا اينکه او را اجابت کنم. آيا بنده مومنى نيست که از گناهانش به سوى من توبه کند قبل از طلوع فجر تا من هم به سوى او بازگردم...”(13) و نيز آنجا که برادران يوسف نزد يعقوب آمدند و گفتند”اى پدر ما براى گناهانمان طلب بخشش (استغفار) نما به درستيکه ما خطاکار بوديم” و حضرت يعقوب فرمود: “به زودى از پروردگارم براى شما استغفار مى‌کنم” در روايتى از امام صادق (عليه السلام) آمده که يعقوب طلب بخشش را به شب جمعه تاخير انداخت.(14) ديگر از اوقات استجابت دعا، بعد از خواندن نمازهاى واجب مى‌باشد. نيز از امام صادق (عليه السلام) روايت شده:‌همانا خداوند نماز را در دوست‌داشتنى‌ترين (بهترين) اوقات بر شما واجب کرد پس حوائجتان را به دنبال نمازهايتان از خداوند مسئلت کنيد(15( )پس بر شما باد به دعا کردن بعد از نماز) دوم:‌مکان‌دعا که اميد اجابت در آن بيشتر است مى‌توان به عرفه، مشعر الحرام و مساجد و کنار قبر امام حسين(عليه السلام) اشاره کرد. روايت شده که:‌همانا خداوند سبحانه و تعالى در عوض کشته شدن امام حسين(عليه السلام) چهار خصلت به ايشان عطا فرمود، شفا را در ترتبش و اجابت دعا را در زير قبه حضرت و امامان (عليهم السلام) را از فرزندانش قرار داد و روزهاى زائرين حضرت از عمرشان محسوب نمى‌شود. (16) سوم در باب مقدمات دعا: بهتر است با وضو باش قبل از طلب حاجت خداوند را حمد و ثنا گويد پس صلوات بفرستد” 10 مرتبه يا الله يا الله گويد که ندا مى‌رسد لبيک اى بنده من، حاجتت را بطلب تا به تو داده شود. و اينکه متوسل به چهارده معصوم (عليهم السلام) شود و آنان را نزد خدا وند شفيع و واسطه قرار دهد. خداوند در آيه 37 سوره بقره مى‌فرمايد”سپس آدم از پروردگارش کلماتى دريافت داشت (و با آنها توبه کرد) و خداوند توبه او را پذيرفت چرا که خداوند توبه‌پذير و مهربان است” در روايت آمده که حضرت آدم (عليه السلام) خداوند را به حق محمد و على و فاطمه و حسن و حسين (عليهم السلام) خواند و از خداوند طلب توبه کرد. (17)

نکته ديگر اينکه بهتر است قبل از دعا براى خود، براى ديگران دعا کرد مثلا براى امام زمان(عليه السلام) براى پدر ومادر براى برادر مومن براى دوستان که اميد استجابت براى خودش نيز بيشتر است سخن را با روايتى از امام صادق (عليه السلام) از کتاب عده الداعى در اين زمينه خاتمه مى‌دهيم: از حضرت روايت شده “پنج دعا است که از پروردگار تبارک و تعالى محجوب نمى‌ماند، دعا امام عادل، دعاى مظلوم که خداند عزوجل مى‌فرمايد براى تو انتقام مى‌گيرم و او بعد از مدتى و دعاى فرزند صالح براى پدر ومادرش و دعاى پدر صالح براى فرزندش (فرزندانش) ودعاى مومن براى برادرش (برادر مومنش) در غياب او که (خداوند) مى‌فرمايد و براى توست مثل آن (استجابت همان دعا براى دعا کننده.)

پاورقي:

1- وسايل الشيعه، ج 7 ص 27

2- سوره نمل آيه 62

3- تفسير نمونه جلد 1 ص 723

4- اصول کافى جلد 2 ص 470

5- انسان و سرنوشت، از شهيد مطهرى ص 87 و 86

6- حکمت 302 نهج البلاغه مرحوم دشتي

7- حکمت 146 نهج البلاغه مرحوم دشتي

8- حکمت 435 نهج البلاغه مرحوم دشتي

9- حکمت 135ج البلاغه مرحوم دشتي

10-تفسير نور جلد 1، ص 276، حجت‌الاسلام محسن قرائتي

11- جلد 3 ترجمه الميزان مرحوم علامه طباطبايى ص 41

12- نامه 31 نهج البلاغه

13- کتاب عده الداعى از ابن فهد حلى ص 45

14- همان ص 46

15- همان ص 47

16- همان ص 57

17- وسايل الشيعه جلد 7 ص